Kompost yığınımı ilk kez elediğim gün, aslında elemeye niyetli bile değildim. Kabın alt kapağını açtım, kürekle çektim ve karşımda koyu kahverengi, güzel kokan ama içinde yarım avokado çekirdeği, çam kozalağı parçaları ve hâlâ tanınabilir dal uçları olan bir yığın buldum. Fideliğe böyle serpince ne olduğunu da gördüm: sulama sonrası yüzey kabuk gibi kalktı, kozalak parçaları köklerin arasında boşluk yaptı, birkaç fide tutmadı. O günden beri kompostu "bitirdim" demeden önce mutlaka bir elekten geçiriyorum — ama her seferinde aynı gözden değil.
Kompost, olgunlaştığı halde homojen olmak zorunda değil. Aynı yığında hem toz kadar ince humus, hem de 3-4 santimlik odunlaşmış dal olabilir. Olgunlaşma işaretleri tamamsa (koku toprak gibi, ısı düşmüş, hacim yarıya inmiş) sorun ayrışma değil, parçacık boyutu dağılımıdır. Boyut dağılımı üç şeyi doğrudan etkiliyor:
Yani "elenmiş kompost daha iyidir" ifadesi yanlış. Doğru olan: her kullanım alanının kendi ideal göz açıklığı var.
| Göz açıklığı | Elde edilen ürün | En iyi kullanım |
|---|---|---|
| 5-6 mm | İnce, neredeyse toz kıvamında humus | Tohum harcı, çelik köklendirme, mikrofilizlik, çim üstü serpme |
| 10-12 mm | Genel amaçlı, ufalanan yapıda kompost | Saksı karışımı, iç mekân bitkileri, sebze fidesi dikimi |
| 18-20 mm | Kaba ama temiz kompost | Bahçe yatağına karıştırma, meyve ağacı çanağı, toprak iyileştirme |
| Elenmemiş | Her boyut karışık, tanınabilir parçalar var | Malç, yeni yığına başlangıç aşısı, kompost çayı hammaddesi |
| Elenmiş kompost | Elenmemiş kompost | |
|---|---|---|
| Emek | Her 5 kova için 10-15 dk ek iş | Yok |
| Hacim kaybı | %15-30'u iri kalır (kaybolmaz, geri döner) | Tamamı kullanılır |
| Saksıda davranış | Öngörülebilir, oran hesabı kolay | Su dağılımı düzensiz |
| Mikrobiyal aktivite | Yüksek ama iri odun parçalarının yavaş salınımı yok | Uzun vadeli besin salınımı daha iyi |
| Yabancı madde kontrolü | Plastik, etiket, taş kolayca ayıklanır | Gözden kaçar |
Benim düzenim şöyle: bahçe yataklarına ve ağaç altlarına giden kompostu hiç elemiyorum, hatta iri olması işime geliyor. Saksı ve fide işlerine gireceklerin tamamını eliyorum. Bu ayrımı yapmaya başladıktan sonra hem zamandan kazandım hem de sonuçlar tutarlı hale geldi.
Piyasada hazır ürün var ama kendi yaptığım üçünü de kullandım, açık konuşayım:
4x5 cm kesitli ahşaptan 60x80 cm bir çerçeve yapıp galvanizli kafes teli gerdim. El arabasının veya büyük bir leğenin üstüne oturacak ölçüde olmasına dikkat edin — tüm kolaylık burada. Teli zımba ile tuttururken kenarlara ince lata çakmak şart, yoksa tel zamanla kurtulup elinizi kesiyor. Küçük hacimler için (haftada 2-3 kova) fazlasıyla yeterli.
Bir bisiklet jantı ya da eski varil kasnağı üzerine silindir şeklinde tel sarıp hafif eğimli iki ayağa oturtuyorsunuz. Elle çevirerek besliyorsunuz; ince kısım altta biriken kovaya, iri kısım silindirin ucundan dışarı çıkıyor. Yapması yarım gün sürüyor ama 100 litre kompostu tek başınıza yarım saatte eliyorsunuz. Yılda birkaç kez büyük hasat yapan biriyseniz kesinlikle bunu tavsiye ederim.
Apartman ölçeğinde, özellikle vermikompost hasadında iri mutfak süzgeci ya da inşaat kalburu iş görüyor. Solucan kompostunda ince eleme ayrıca kokon ve solucanları ayırmaya da yarıyor; ayırdığınız iriyi doğrudan yeni yatağa geri koyuyorsunuz.