Kompost yığınımı ilk kurduğum yıl, malzeme dengesini kitaba uygun ayarladığım halde altı ayda ancak yarı yarıya çürümüş bir yığın elde ettim. Sorunun yeşil-kahverengi oranında değil, tamamen iki görünmez değişkende olduğunu sonradan anladım: sıcaklık ve nem. Kompost sıcaklığı nemlendirilmesi konusunu ciddiye almaya başladığımda aynı bahçede, aynı atıklarla süre altı aydan yedi-sekiz haftaya indi. Aşağıda kendi denemelerimden çıkardığım pratik bilgileri, ölçtüğüm değerlerle ve yaptığım hatalarla birlikte anlatıyorum.
Kompostlaşma bir mikroorganizma işidir. Bakteriler ve mantarlar suyla dolu ince bir filmin içinde yaşar, oksijeni ise partiküllerin arasındaki hava boşluklarından alır. Yani su ile hava aynı boşluk için yarışır. Fazla su verirseniz boşluklar dolar, oksijen biter, anaerobik bakteriler devralır ve o meşhur çürük yumurta kokusu başlar. Az su verirseniz mikroplar iş bırakır; yığın kurur, sıcaklık düşer, malzeme aylarca olduğu gibi kalır.
Sıcaklık ise bu faaliyetin sonucudur, sebebi değil. Yığının kendi kendine ısınması iyi çalıştığının kanıtıdır. Bu yüzden ben termometreyi bir "kontrol paneli" gibi kullanıyorum: sıcaklık düştüyse ya nem, ya oksijen, ya azot eksik demektir.
Higrometreye para vermeye gerek yok. Yığının ortasından bir tutam alıp avucumda sıkıyorum:
| Sıcaklık | Yığında ne oluyor | Benim müdahalem |
|---|---|---|
| 10-20 °C | Faaliyet çok yavaş, kışlık uyku hali | Yığını büyüt, azot ekle, üstünü kapat |
| 20-40 °C | Mezofilik aşama; başlangıç ve olgunlaşma | Normal, sabırlı ol |
| 45-60 °C | Termofilik aşama; en hızlı ayrışma, patojen ve yabancı ot tohumları ölür | Nemi koru, 3-5 günde bir karıştır |
| 65 °C üzeri | Faydalı mikroplar da zarar görüyor, kuruma hızlanıyor | Hemen karıştır, gerekirse yığını yay |
Termometrem yoksa elimi 20-30 cm derine sokuyorum; 5 saniye tutamıyorsam termofilik aralıktayız demektir. Sabah serinliğinde yığından buhar çıkıyorsa iş yolunda.
Üç sezonda farklı yöntemler denedim. Hepsinin kendi yeri var:
| Yöntem | Avantaj | Zayıf yanı | Bana göre en uygun durum |
|---|---|---|---|
| Hortumla yüzeyden sulama | Hızlı, zahmetsiz | Su yığının ortasına inmez, kenarlardan kaçar | Yalnızca yeni kurulan katmanlı yığında |
| Katman katman ıslatma (kurarken) | Nem homojen dağılır | Sadece kuruluş anında mümkün | Sıcak yığın (hot composting) kurulumu |
| Karıştırırken çatalla sulama | Kuru cepleri doğrudan görür ve düzeltir | Emek ister | Bakımı sürekli olan orta boy yığın |
| Islak mutfak atığıyla nem verme | Ayrı su gerekmez, azot da gelir | Aşırıya kaçınca koku ve sinek | Kuruya kaçmış yığını dengelemek |
| Yığını örtme (branda, karton, saman) | Nemi tutar, sulama sıklığını yarıya indirir | Hava geçirmeyen brandada terleme olur | Sıcak ve rüzgârlı bölgeler, yaz ayları |
Bende en çok işe yararan kombinasyon şu oldu: kuruluş sırasında katman katman ıslatmak, üstünü nefes alan bir örtüyle kapatmak, sonrasında da her karıştırmada kuru bölgeleri noktasal sulamak. Yüzeyden hortum tutmayı neredeyse bıraktım; su yığının içine değil dibine gidiyor ve alt kısmı çamurlaştırıyor.
Bunu en pahalı yolla öğrendim: küçük kaplarda sıcaklık asla yükselmiyor. Termofilik aşamayı görmek için yığının kendi ürettiği ısıyı hapsedebilecek kütlesi olmalı, kabaca 1 metreküp veya en az 80x80x80 cm. Bunun altındaki hacimlerde yüzey/hacim oranı yüksek olduğu için ısı kaçar; oralarda ılık ve yavaş bir süreç, hatta solucanla çalışmak daha mantıklı. Kompost kabı seçimi konusunda da kriterim bu oldu: hacim, kapak ve alt havalandırma.