Kompostla ilgili en çok aldığım soru şu: "Her şeyi doğru yapıyorum ama yığın çürümüyor, sadece duruyor." Ben de ilk iki yılımda tam olarak bunu yaşadım. Kabı seçmiş, mutfak atıklarını düzenli atıyor, nemi kontrol ediyordum; yığın ise ya sirke gibi kokuyor ya da kupkuru bir çöp yığını gibi öylece bekliyordu. Meselenin nem ya da hava değil, malzeme dengesi olduğunu anladığımda her şey değişti.
Kompostu yapan mikroorganizmalar iki şeye ihtiyaç duyar: enerji için karbon, çoğalmak için azot. Karbonu kahverengi malzemelerden (kuru yaprak, karton, saman, talaş, kuru dal), azotu ise yeşil malzemelerden (sebze artıkları, çim biçimi, kahve telvesi, yeşil yabani otlar) alırlar. Bu ikisi arasındaki oran bozulunca yığın ya tıkanır ya da kokar.
Renk isimleri biraz yanıltıcı olabiliyor. Kahve telvesi kahverengi görünür ama azot bakımından zengin, yani "yeşil" sayılır. Sonbaharda düşen sararmış yapraklar da adı üstünde kahverengidir ama tazeyken toplanan yeşil yapraklar azotludur. Ben malzemeyi rengine değil, kuru mu, ıslak mı ve çürürken kokuyor mu sorularına göre sınıflandırıyorum: kuru ve kokusuz olan kahverengi, sulu ve çabuk kokan olan yeşil.
Literatürde ideal karbon/azot oranı kabaca 25-30:1 olarak geçer. Ama kimse eline hesap makinesi alıp yığın kurmuyor. Ben yıllar içinde hacim olarak 2-3 ölçek kahverengi, 1 ölçek yeşil kuralına yerleştim. Kahverengi malzeme hafif ve kabarık olduğu için hacmi büyük görünür; ağırlıkça baktığınızda oran aslında çok daha dengelidir. Aşağıdaki tabloda sık kullandığım malzemelerin yaklaşık karakterini paylaşıyorum.
| Malzeme | Grup | Yaklaşık C/N karakteri | Pratik notum |
|---|---|---|---|
| Kuru sonbahar yaprağı | Kahverengi | Yüksek karbon (40-60:1 civarı) | En dengeli kahverengi kaynağı; ufalanınca çok hızlı çürür |
| Karton, gazete, yumurta kolisi | Kahverengi | Çok yüksek karbon | Islatarak ekleyin, kuru katman olarak kalıp bariyer yapıyor |
| Talaş, ince dal, budama kırığı | Kahverengi | Çok yüksek karbon | Yavaş çürür; havalandırma iskeleti olarak harika |
| Sebze-meyve kabukları | Yeşil | Azotlu, çok sulu | Tek başına eklenirse balçık yapar, mutlaka kahverengiyle örtün |
| Çim biçimi (taze) | Yeşil | Güçlü azot (15-20:1 civarı) | En hızlı ısıtan malzeme; kalın katman atarsanız kokar |
| Kahve telvesi | Yeşil | Azotlu | İnce olduğu için keçeleşir; yaprakla karıştırarak ekliyorum |
| Tavuk gübresi / hayvan gübresi | Yeşil (çok güçlü) | Düşük C/N | Yığını uyandırmak için az miktarda "çalıştırıcı" olarak |
Termometre şart değil, yığının kendisi zaten konuşuyor. Benim okuma şeklim şöyle:
Bende en işe yarayan alışkanlık: mutfak kovasını yığına boşalttığım her seferde üstüne yaklaşık iki katı hacimde kuru yaprak serpmek. Bu tek hareket koku problemimi de sinek problemimi de bitirdi.