Bahçeye ilk tavuk kümesi altlığını attığım yıl, "bedava gübre buldum" diye sevinmiştim. İki hafta sonra domates fidelerinin yaprak kenarları yanmış, yığının etrafı da sinek yumağına dönmüştü. O günden bugüne hem at gübresiyle hem kümes atığıyla çok yığın çevirdim; öğrendiğim şey şu: hayvan atığı ev kompostunun en güçlü yakıtı, ama yarım bırakılınca en riskli malzemesi.
Mutfak ve bahçe atıklarında derdimiz genelde koku ve denge. Hayvan atıklarında ise üç ayrı sorun aynı anda masaya geliyor:
Benim ölçütüm net: yığının merkezi en az üç gün boyunca 55 °C ve üzerinde kalmalı, 60-65 °C aralığı ise ideal. 70 °C'yi geçerse faydalı mikroorganizmalar da zarar gördüğü için çevirip havalandırıyorum. Bu sıcaklığı tutturmak için üç şey şart: yeterli kütle (en az 1 m³, tercihen 1×1×1 m), %50-60 nem ve doğru karbon-azot dengesi.
Termometre olmadan bu iş kumar. 40-50 cm gövdeli bir kompost termometresi aldığım gün işim ciddileşti; el yakıyor mu diye yoklamak, patojen ölümü için yeterli kanıt değil. Sıcaklık düşmeye başladığında yığını çeviriyorum ve kenarda kalmış her kürek dolusu malzemeyi merkeze alıyorum. Çünkü tavuk atığı kompost sıcaklık grafiğinde tepe noktayı görse bile, yığının soğuk dış kabuğunda kalan atık hiçbir zaman pastörize olmuyor. Sıcaklık ve nem yönetimini ayrıntılı anlattığım bölümdeki "üç çevirme kuralı" tam bu yüzden var.
| Atık | Azot yoğunluğu | Isınma davranışı | Karbon oranı (hacimce) | Bekleme süresi |
|---|---|---|---|---|
| Taze at gübresi (talaşlı) | Orta | Hızlı ısınır, ısıyı uzun tutar | 1 : 1 (talaş varsa 2 : 1 yeter) | 3-4 ay |
| Tavuk kümesi altlığı | Çok yüksek | Çok hızlı ısınır, çabuk söner | 1 : 3 | 4-6 ay |
| Tavşan/kobay altlığı | Orta-yüksek | Yumuşak ısınır | 1 : 2 | 2-3 ay |
| Koyun-keçi pelleti | Orta | Yavaş, dengeli | 1 : 2 | 3 ay |
| Kedi-köpek dışkısı | — | Ev yığınında güvenli sıcaklığa çıkmaz | — | Sebze bahçesine girmez |
Tabloda gördüğünüz gibi tavuk, hızlı ama sabırsız bir yakıt. Ben artık tavuk altlığını tek başına yığmıyorum; at gübresiyle yarı yarıya karıştırdığımda sıcaklık platosu iki katına çıkıyor, yani patojen ölümü için gereken üç günü rahat tamamlıyorum.
Bentonit, suyu ve katyonları tutan şişebilen bir kil. Hayvan atığıyla çalışırken iki somut faydası oldu bende:
Dozu abartmamak lazım: yığın hacminin kabaca %2-5'i kadar, katman katman serpiştirerek. Fazlası havalanmayı bozar, yığın hamurlaşır ve sıcaklık düşer. Bentonit bulamıyorsanız yerine biraz elenmiş olgun kompost veya kayaç unu kullanmak da işe yarar; ama kokuyu bastırma konusunda kili yakalayamıyorlar. Kokunun asıl çözümü her zaman karbon: kuru yaprak, karton, talaş.
Bentonit ya da herhangi bir katkı, yığının yeterince ısınmadığı gerçeğini örtmez. Kil kokuyu keser, patojeni öldürmez. Öldüren şey sıcaklıktır.