Kompost yığınıyla uğraşmaya başladığımın ilk yılında en çok kafamı karıştıran soru şuydu: bu şey ne zaman bitmiş sayılıyor? Yığının içi kararmış, hacmi düşmüş, kokusu geçmiş... Ama gerçekten kullanılabilir mi, yoksa daha bekletmem mi gerekiyor? O ilk sene acele ettim, yarı olgun komposta fide diktim ve domates fidelerimin sararmasını izledim. O günden sonra hasadı gözle karar verilen bir iş olmaktan çıkarıp birkaç basit teste bağladım. Aşağıda kendi denediğim yöntemleri ve hangisinin ne kadar güvenilir olduğunu anlatıyorum.
Kompost yığını, ilk birkaç haftada sıcaklığın yükseldiği aktif bir dönemden geçer, sonra soğur. Çoğu kişi soğuma anını bitiş sanıyor. Oysa soğuma iki farklı sebepten olur: ya malzeme gerçekten tükenmiştir, ya da nem, hava veya azot yetersizliğinden mikrobiyal faaliyet durmuştur. İkinci durumda dışarıdan bakınca yığın hazır görünür ama içinde parçalanmayı bekleyen bol miktarda karbon vardır. Bu kompostu toprağa karıştırdığınızda mikroorganizmalar işi tamamlamak için topraktaki azotu çeker, bitkiniz de aç kalır. Benim domateslerin başına gelen tam olarak buydu.
İkinci sorun ise ısı meselesi. Olgunlaşmamış komposttaki organik asitler ve amonyak, kök uçlarını yakabiliyor. Yani "biraz erken kullansam ne olur" sorusunun cevabı maalesef "olur" değil.
Elimi yığına her soktuğumda şu beşine bakıyorum:
Fiziksel işaretler çoğu zaman yeterli oluyor ama emin olamadığım durumlarda şu testlere başvuruyorum. Hepsini denedim, güvenilirlikleri ve süreleri şöyle:
| Yöntem | Nasıl yapılır | Süre | Güvenilirlik |
|---|---|---|---|
| Avuç sıkma testi | Bir tutam kompostu sıkıp bırakmak | Saniyeler | Nem ve doku için iyi, olgunluk için tek başına yetersiz |
| Torba (koku) testi | Nemli kompostu kapalı kavanoza koyup 3 gün bekletmek, sonra açıp koklamak | 3 gün | Yüksek – kötü koku çıkıyorsa ham demektir |
| Tere/turp çimlendirme testi | Bir saksıya saf kompost koyup 10-15 tohum ekmek | 5-10 gün | En yüksek – çimlenme %80'in altındaysa bekletin |
| Yeniden ısınma testi | Yığını nemlendirip karıştırmak, 2 gün sonra sıcaklığı ölçmek | 2-3 gün | İyi – ısınırsa süreç devam ediyor |
| Elek testi | 1 cm gözlü elekten geçirmek | Yarım saat | Dolaylı – geçen oran %70'in altındaysa henüz erken |
Benim rutinim şöyle: gözle ve elle bakıp umut verici görünüyorsa kavanoz testini yapıyorum. Sebze yatağına ya da fide harcına gireceklerde ise çimlendirme testini atlamıyorum. Süs bitkilerinde ve ağaç altı malçlamada bu kadar titiz davranmıyorum, çünkü orada yarı olgun kompost bile iş görüyor.
Tek gözlü bir kompost kabında en olgun malzeme altta olur. Bu yüzden ben üst yarıyı kürekle yana alıyorum, alttaki hazır kısmı çıkarıyorum, sonra üstteki yarı olgun malzemeyi geri koyup yeni katkılarla devam ediyorum. Bu alınan kısım aynı zamanda yeni yığın için hazır mikroorganizma yükü taşıdığı için işleri hızlandırıyor.
Elemeyi hasadın parçası sayıyorum. Elekten geçmeyen iri dal ve çekirdek parçalarını çöpe atmıyorum, doğrudan yeni yığının ortasına gömüyorum; hem hava kanalı oluyorlar hem de bir sonraki turda çözünüyorlar. Parçacık boyutuyla ilgili tercih tamamen kullanım amacına bağlı: saksı karışımı için ince, bahçe yatağı için kaba elek yeterli.
Testleri geçmiş kompostu bile doğrudan kullanmıyorum. Gölge bir yerde, üstü hava alacak şekilde örtülü olarak iki-üç hafta dinlendiriyorum. Bu dönemde solucanlar ve mantarlar işin son rötuşlarını yapıyor, koku ve kıvam daha da oturuyor. Nemi kontrol etmek önemli; kurusa mikrobiyal hayat ölür, ıslak kalırsa yeniden ekşir.
Aceleci davrandığım her sezon bedelini bitkilerim ödedi. Kompostta bekletmenin hiçbir zararı yok; erken h